२०५७ साउन २: कमैया मुक्तिको दिन

दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुरका सुदूरपश्चिमी जिल्लामा कमैया भनेको वार्षिक सम्झौता र ऋणले जमिन्दारसँग बाँधिएको मजदुर — प्रायः थारू पुरुष — थियो। सौंकी भनिने ऋण ब्याज र नयाँ पेस्कीसँगै हरेक वर्ष बढ्थ्यो। कहिल्यै तिर्न नसकिने भएकाले यो बाबुबाट छोरामा सर्थ्यो, र सिंगो परिवार पुस्तौंसम्म एउटै जमिन्दारको काम गर्थ्यो।

कसरी सुरु भयो

बीसौं शताब्दीको मध्यमा औलो नियन्त्रण भई पश्चिमी तराईमा बसोबास बढेपछि धेरै थारूले औपचारिक लालपुर्जाबिना जोत्दै आएको जमिन गुमाए। भूमिहीन र ऋणी भएर उनीहरू कमैया व्यवस्थामा काम गर्न थाले। छोरीहरूलाई प्रायः जमिन्दारका घरमा, कहिलेकाहीं टाढाका सहरमा, कमलरी घरेलु कामदारका रूपमा पठाइन्थ्यो।

आन्दोलन

सन् १९९० को दशकमा स्थानीय समूह र राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको सहयोगमा कमैयाहरू संगठित हुन थाले। २००० मा कैलालीका कमैयाहरूको समूहले मुक्तिको माग गर्दै निवेदन दिए, र विरोध फैलियो। २०५७ साउन २ (१७ जुलाई २०००) मा सरकारले कमैया प्रथा उन्मूलन र उनीहरूका सबै ऋण बदर भएको घोषणा गर्‍यो। त्यसपछि २००२ मा कमैया श्रम (निषेध) ऐन आयो।

मुक्तिपछि

मुक्ति अचानक आयो। दशौं हजार मानिस आफ्नो सामानबाहेक केही नलिई जमिन्दारका घर छाडेर निस्के, र धेरै वर्षौंसम्म वाचा गरिएको जमिन र सहयोगको पर्खाइमा अस्थायी शिविरमा बसे। पुनर्स्थापना ढिलो र असमान भयो, र केही मुक्त परिवार अझै भूमिहीनता र गरिबीसँग जुधिरहेका छन्। कमलरी प्रथाविरुद्धको अभियान २०१३ मा सरकारले त्यसको उन्मूलन घोषणा नगरुन्जेल जारी रह्यो।

आज

धेरै पूर्वकमैया परिवार अहिले साना खेत र व्यवसाय चलाउँछन्, छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउँछन्, र बर्दिया र कैलाली वरपरका सामुदायिक होमस्टेमा पाहुना राख्छन्। उनीहरूसँग बस्दा तपाईं अझै लेखिँदै गरेको कथाको हिस्सा बन्नुहुन्छ।