गुमेको र फिर्ता आएको: सुगौलीपछिको तराई

उन्नाइसौं शताब्दीको सुरुसम्म गोरखा राज्य टिस्टादेखि सतलजसम्म फैलिएको थियो। यसको दक्षिणी किनार तराई काठ र खेतीयोग्य जमिनले धनी थियो, र इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग निरन्तर तनावको स्रोत थियो।

युद्ध र सन्धि

तराईका गाउँबारेका विवादले सन् १८१४–१६ को नेपाल–अंग्रेज युद्ध निम्त्यायो। नेपाली सेनाले पहाडमा र बुटवल नजिकको जितगढीजस्ता ठाउँमा प्रसिद्ध प्रतिरक्षा गरे, तर दुई चरणको अभियानपछि कम्पनीको ठूलो सैन्य संख्याले असर गर्‍यो। १८१६ मा अनुमोदित सुगौली सन्धिले कुमाउँ, गढवाल, सिक्किमसम्बन्धी दाबी — र लगभग सम्पूर्ण तराई खोस्यो।

आंशिक फिर्ती

तराई गुमाउनु राज्यको धेरै राजस्व गुमाउनु थियो। वनको प्रशासन महँगो ठानेको कम्पनीले डिसेम्बर १८१६ मा निश्चित रकम र केही भारदारलाई पेन्सन दिने सर्तमा कोशी र राप्तीबीचको फाँटको ठूलो भाग फिर्ता दिन सहमति जनायो।

नयाँ मुलुक

सुदूरपश्चिमी फाँट ४० वर्षभन्दा बढी अंग्रेजको अधीनमा रह्यो। १८५७–५८ को भारतीय विद्रोहका बेला नेपालका शासक जंगबहादुर राणाले लखनउ फिर्ता लिन अंग्रेजलाई सघाउन नेपाली सेनाको स्वयं नेतृत्व गरे। पुरस्कारस्वरूप १८६० मा अंग्रेजले हालको बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुरको तराई फिर्ता दिए। नेपालीहरूले यसलाई नयाँ मुलुक भने।

विरासत

नयाँ मुलुक पातलो बस्ती भएको वन थियो, र राणाहरूले त्यहाँ आफ्ना परिवार र समर्थकलाई ठूला जग्गा दिए। त्यसको असर — ठूला जोत, थारू मोही र पछि कमैया प्रथा — ले सुदूरपश्चिमलाई एक शताब्दीसम्म आकार दियो। आज यस क्षेत्रका शुक्लाफाँटा र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जले यसलाई त्यति मूल्यवान् बनाउने केही वन जोगाएका छन्।